Koinot haqida qiziqarli malumotlar

Bizni o’rab turgan butun moddiy dunyo, shuningdek, Yerdan tashqarida bo’lgan kosmik fazo, sayyoralar va yulduzlar Koinotni tashkil qiladi. O’z hayoti davomida turli shakllarga kiradigan materiyaning boshi ham, adog’i ham yo’q. Ushbu maqolada Koinotga doir eng qiziqarli faktlar va malumotlardan boxabar etamiz.

1 – Oyning atmosfera qobig’i bo’lib, u ekzosfera deb ataladi. U geliy, neon va argondan iboratdir.

2 – Merkuriy va Venera bizning Quyosh tizimimizda Oyga ega bo‘lmagan yagona ikkita sayyoradir.

3 – 5 milliard yildan so’ng Quyosh tarkibidagi barcha vodorod yonib tugaydi.

4 – Marsda hayot bo‘lishi mumkin. Bizning Quyosh tizimimizdagi barcha sayyoralardan (Yerdan tashqari) Marsda hayot bor deb qaraladi. 1986 yilda NASA Marsdan topilgan mikroskopik tog‘ jinslaridan jonzotlarning qazilma qoldiqlarini aniqladi.

5 – Agar yerdan quyoshga reaktiv samolyot bora olganida edi, 800 km/soat tezligida 21 yilda yetar edi.

6 – Pluton AQShga qaraganda kichik. Agar siz Pluton ekvatori atrofida piyoda yursangiz, Londondan Denvergacha piyoda yurishingiz bilan bir xil bo‘ladi (56 mil). Bu portlashlar dunyo miqyosidagi ob-havoning ko‘tarilishiga olib keladi.

Yerga o‘xshash sayyoralar haqida nimalarni bilasiz?

7 – Quyosh va Oyning tortishish kuchi tufayli to‘lqinlar paydo bo‘ladi. Buning sababi, Oyning harakatlanish kuchi Yerni va undagi suvni Oyga eng yaqin bo‘lgan tomonga ko‘tarilishiga olib keladi.

8 – Odamlar doimo Oyning faqat bir tomoninigina ko’radilar. Yerning tortishish maydoni Oyning o’z o’qi atrofida aylanishini sekinlashtiradi, shuning uchun ham Yer yo’ldoshining o’z o’qi atrofida aylanishi Yerning atrofida aylanish vaqtiga teng.

9 – Oydagi kraterlar taniqli olimlarning ham, mashhur rassomlarning ham, tadqiqodchilarning ham nomlari bilan atalgan , keyinchalik esa ularga amerikalik va rossiyalik kosmonavtlarning nomlari qo’yilgan.

10 – Oyda raqsga tushuvchi chang mavjud. U Oyning sathida uchib yuradi, shuning uchun ham raqsga tushuvchi, deb ataladi. G’ubor zarralari elektromagnit kuchlar tufayli tepaga ko’tariladi.

11 – Yer sayyoramizda o’sayotgan 400 tadan ortiq daraxtlar Oydan keltirilgan. Bu daraxtlarning urug’lari “Apollon 14” ekipaji tomonidan 1971 yilda olib kelingan edi. Bu ekipaj o’shanda Oyning orbitasida bo’lib, Yerga qaytgan edi.

12 – Pluton sayyorasining bir yili yerning 247 yiliga teng.

Qiziqarli geografiya va qiziqarli malumotlar

13 – Merkuriy sayyorasidagi kun undagi yildan ikki barobar katta. Merkuriy o’z o’qi atrofida juda sekin aylanadi, Quyosh atrofida bir aylanishi esa, sal kam 88 kunga tenglashtiriladi.

14 – Oyning orqa tomoni bizga ko’rinadigan tomonidan ko’ra tog’liklarga boydir. Yerning tortishish kuchi Oyning po’stlog’i yupqaroq tomoni bizga qarab qolishiga sababchidir.

15 – Yer yo’ldoshi bo’lmish Oyda ham silkinish bo’lib turadi. Bu Yerning gravitatsiyasi sababli sodir bo’ladi. Silkinishlarning epitsentri Oy yuzasidan bir necha km ichkarida joylashgan.

16 – Quyosh sistemasidagi eng issiq planetada harorat 450° Selsiyga teng. Venera quyosh tizimidagi eng issiq sayyoradir va o‘rtacha sirt harorati taxminan 450° S atrofida. Qizig‘i shundaki, Venera Quyoshga eng yaqin sayyora emas – Merkuriy yaqinroq, ammo Merkuriyda haroratni tartibga solish uchun atmosfera bo‘lmaganligidir.

17 – Venerada bir kun yuz yilga teng. Venera o‘z o‘qi atrofida sekin aylanadi va to‘liq aylanib chiqishi uchun 243 kun kerak bo‘ladi.

18 – Fazoda qancha yulduzlar borligini hech kim aniq bilmaydi. Fazoning kattaligi shunchalik aniqki, bizda qancha yulduz borligini aniq taxmin qilish imkonsiz. Hozirda olimlar va astronomlar taxmin qilish uchun bizning Somon yo‘li galaktikamizdagi yulduzlar sonidan foydalanadilar. Ularning soni 200-400 milliard yulduz orasida bo‘lib, ularda milliardlab galaktikalar mavjud, shuning uchun kosmosdagi yulduzlar mutlaqo cheksizdir.

19 – Oy borgan sari Yerdan uzoqlashib bormoqda. Dastavval Oy Yerdan 22 000 km uzoqlikda joylashgan edi, hozirda esa ularning oraliqlaridagi masofa 400 000 km ni tashkil etadi.

20 – O’rtacha tezligi 96 km/s bo’lgan avtomobil, bizga eng yaqin bo’lgan yulduz (Quyoshdan keyin) – Proksima Sentavraga yetib borishi uchun, taxminan 48 million yil talab etiladi.

Kabutarlar haqida qiziqarli malumotlar

21 – Har yili oy yerdan deyarli 4 santimetrga uzoqlashmoqda. Bunga ko’plab narsalar sabab bo’ladi, ulardan biri – Yerning aylanish davri kuniga 2 millisekundga sekinlashishidadir.

22 – Oyning yuzasidagi kraterlar meteoritlar tomonidan 4,1-3,8 mlr yil avval qoldirilib ketilgan. Geologik tomondan qaraganda Oy Yer kabi faol emas, shuning uchun bu kraterlar ko’rinib turadi.

23 – Kechasi ham huddi kunduz kunday yorug’ bo’lishi uchun 300 ga yaqin Oy kerak bo’ladi, shulardan 206 ming 264 tasi to’linoy davrida bo’lishi shart.

24 – Oy Yerdagi suv havzalari sathining ko’tarilishi va kamayishini keltirib chiqaradi. Oyning gravitatsion kuchi sayyoramizdagi okeanlarga ta’sir qiladi. Suv sathining eng baland ko’rsatgichi to’linoy yoki yangi oy chiqqan pallada ro’y beradi.

25 – Yer – to’la quyosh tutilishini kuzatish mumkin bo’lgan, Quyosh sistemasidagi yagona joy.

26 – Oy aslida dumaloq shar ko’rinishida emas. U Yening tortishish kuchi sababli tuxumsimondir. Undan tashqari uning og’irlik markazi koinot ob’yektining o’rtasida emas, undan taxminan 2 km chetroqda joylashgan.

27 – Neytron yulduzlari Koinotda eng kuchli magnitlar hisoblanadi. Neytron yulduzining magnit maydoni, yer magnit maydonidan million million marta katta. Agar neytron yulduzlar tarkib topgan moddani choy qoshiqqa solsangiz, uning og’irligi 110 million tonnaga teng bo’ladi.

28 – Yerning boshqa tabiiy yo’ldoshi ham bo’lishi mumkin. Kruitni asteroidi Yer bilan orbital rezonansda harakat qiladi va sayyoraning atrofini770 yilda to’liq aylanib o’tadi.

29 – Bugungi kunning smartfonlari “Apollon” ni Oyga qo’nishini ta’minlagan kompyuterdan ham kuchliroqdir.

30 – Yer yo’ldoshi ko’proq sayyoraga o’xshaydi. Yer bilan Oy ikkita sayyora tizimiga o’xshaydi, huddi Pluton+Xaron kabi.

31 – Bir paytlar Oy Yerning bir qismi bo‘lgan. Nazariya shundan iboratki, Yer nisbatan yosh sayyora bo‘lgan va unga ulkan bir jism urilgan va bu to‘qnashuv Oyni yaratilishiga zamin yaratgan.

Ikkinchi jahon urushi haqida qiziqarli faktlar

32 – Oyda suv bor. Yer yo’ldoshida atmosfera qobig’i yo’q, biroq kraterlar hamda Oy tuprog’ining ostida muzga aylangan suv bor.

33 – Quyosh sistemasidagi Quyoshning hajmi 99.86% ni tashkil etadi. Quyosh sayyoramizdagi eng katta hajmga ega bo‘lib, Quyosh sistemasida 99,86% ni tashkil qiladi va u Yerdan taxminan 330000 marta katta.

34 – Insonlar Oyga qadam bosmaganlariga 40 yildan ortiq vaqt o’tdi. Shunga qaramasdan, NASA “Ares I” va “Ares V” nomli yangi raketalar ustida ish olib bormoqda. Bu raketalar Oyga qimmatli yukni olib borib, ortga qaytishlari mo’ljallangan.

35 – Oyda harorat keskin ravishda o’zgarib turadi. Oy ekvatorida harorat kechasi minus 173 bo’lsa, kunduz kuni Selsiy bo’yicha 127 daraja issiq bo’ladi.

36 – Bizning quyosh sistemamiz 457 milliard yoshda. To‘g‘risini aytganda, u 457 milliard yil oldin paydo bo‘lgan.

37 – Quyosh sekundiga milliard kilogrammdan ortiq vazn yo’qotadi. Bu quyosh shamoli quyosh sirti bo’ylab turli yo’nalishlarda harakatlanayotgan zarralar oqimi orqali amalga oshadi.

38 – Vaznsizlik holatida, barcha odamlar tahminan 5 santimetr balandroq bo’ladi. Erda gravitatsiya umurtqaga bosim beradi, lekin koinotda umurtqaga hech nima ta’sir qilmaydi, va u bor uzunligiga rostlanadi.

Inson miyasi haqida qiziqarli faktlar

39 – Oy to’qnashuv natijasida vujudga kelgan. Olimlarning fikricha, Oy Yerning parchalari va Mars kattaligidagi koinot ob’yektidan hosil bo’lgan.

40 – Ganimed – Yupiter sayyorasining eng yirik yo’ldoshlaridan biri bo’lib, u Merkuriy sayyorasidan ham kattadir. Ganimed diametri taxminan 5269 kilometrga teng.

41 – Oydagi bir kun Yerdagi 29,5 kunga teng. Oyda Quyosh ufqni kesib o’tishi uchun esa Yerning 29,5 kuni kerak bo’ladi.